Digisoru !

Ya 1 dolar 1 TL olsaydı ve TFF ile kulüpler Digitürk'ten, elde ettiği 292 milyon TL'lik kur farkı gelirini talep etseydi, yayıncı kuruluş nasıl tepki verirdi?

Türkiye Futbol Federasyonu Başkanı Mehmet Ali Aydınlar'ın Teke Tek programında aylar önce açıkladığı rakam nihayet Digitürk tarafından da ilan edildi. Ne demişti Mehmet Ali Aydınlar? Yayıncı kuruluşun zararı 143 milyon dolar demişti.
Bugün Digitürk ne diyor? Zararımız 100 milyon doları geçti.
Ve ekliyor Digitürk: Kur farkı ve "Futbolda Şike Operasyonu" sonucunda abone kaybına uğramaları nedeniyle uğradığımız kaybın telafi edilmesini istiyoruz. Yoksa ihale bedelinin düşürülmesi için mahkemeye gideceğiz.

ABONE KAYBI VAR MI YOK MU?
Bugün Habertürk Gazetesi Ekonomi Servisi tarafından yapılan bir analiz haberde Bilgi Teknolojileri Kurumu'nun verileri baz alınarak Digitürk'ün iddia edilenin aksine abone kaybına uğramadığı (şike soruşturmasının başladığı haziran-eylül 2011 döneminde) yönündeki rakamlar ortaya kondu.
Kaldı ki Digitürk'ün abone kaybı ve kur farkı olarak ayrıntılandırdığı zararın paylaşımı yarı yarıya. Yani yüzde 50 kur kaybıysa, yüzde 50 şike soruşturması nedeniyle uğranılan kayıp söz konusu.

ŞİKE TARTIŞMASINDA EKSEN KAYMASI
Fakat ne şekilde olursa olsun Spor Hukuku'nun ekseninde başlayan tartışma artık Ticaret Hukuku'nun eksenine kaymış durumda.
Yani Digitürk'ün itirazları ticari, eğer ihale bedelinin indirilmesi için başvurursa, başvuracağı mahkeme de Ticaret Mahkemesi olacak.

Bu durumda mesele Ticaret Hukuku açısından bakalım.

BASİRETLİ TACİR MESELESİ
Her tacirin, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi lazımdır.

Digitürk'ün ilk takıldığı konu, Türk Ticaret Kanunu'nun 20'nci Maddesi. Bu maddede Tacir olmanın hüküm ve sonuçları açıklanıyor.
Buna göre hukuk bir tacirin, "basiretli bir tacir" olması gerektiğini varsayıyor ve tüm kararlarını da tacirin "basiretli olduğu" varsayımı üzerinden alıyor.
Mesela bu kanun maddelerinden biri: Ücret ve Cezanın İndirilmesini İsteyememe.
Tacir, "Ticaretine ilişkin tüm faaliyetlerinde basiretli davranmak ve buna bağlı olarak üstleneceği yükümlülüklerin kapsam ve sonuçlarını tartarak hukuki ilişkiye girmesi gereken tacirlerin, Borçlar Kanunu anlamında bazı koruyucu hükümlerden yararlanmasına gerek duyulmamıştır. Tacir, önceden girmiş olduğu ticari veya hukuki bir ilişki nedeniyle, ücretin veya cezanın fahiş olduğu iddiasını öne süremez."

SUÇLU KRİZ Mİ YOKSA MERKEZ BANKASI MI?
Digitürk'ün açıklamasına dönelim.
Digitürk, 2010 yılının ocak ayındaki ihalede, Spor Toto Süper Lig'in naklen yayın hakları için yılda 424 milyon dolar bedel ödemeyi taahhüt ettiğinde, yıllardır Merkez Bankası politikalarıyla bilinçli olarak baskı altında tutulmuş olan dolar kurunda bir yükseliş yaşanabileceğini veya 2008 yılında başlayan Mortgage Krizi'nin eninde sonunda Avrupa'yı vurup dolar kuruna tüm dünyada bir ralli yaptırabileceğini öngörmedi mi?

Ya da yıllardır şike-teşvik iddialarıyla çalkalanan bir Türkiye Futbol Ligleri'nde birilerinin çıkıp bu iddialara kulak verebileceğini, sonucu doğru veya yanlış bir operasyon yapabileceğini ihtimaller dışında mı tuttu?
Ya da Türkiye Futbol Federasyonu, Digitürk'le sözleşme imzalarken, "Bu ülkede futbol veya spora yönelik yasalar değişmeyecek, söz" şeklinde bir taahhüt verip bunu sözleşmeye mi ekledi?
Eğer durum böyleyse, Digitürk'ün sözleşmeden doğan hakkını talep etmesinden doğal birşey olamaz.

SİYASETİ BİLE TAHMİN ETMEK
Türk Ticaret Kanunu'na geri dönelim.
Bir madde daha var: Basiretli İş Adamı Gibi Davranma.

Buna göre her tacir, tüm ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek, sağduyu sahibi ve ileriyi düşünmek ve işlemlerini ona göre organize etmek zorundadır. Yani memleketin siyasi atmosferini dahi düşünmek ithal ve ihraç yasağını takip etmek, piyasa durumunu ve ekonomik çalkantıları hesaba katmak zorunda. Yapacağı sözleşmelerin yerine getirilip getirilmeyeceğini hesaba katıp “basiretli bir iş adamı” gibi davranıp borcun yerine getirilmesini engelleyebilecek hareketleri önceden nazara alması gerekiyor basiretli bir tacirin.

Türk hukukunda tacirlere uygulanan hükümler diğer kişilere uygulanan hükümlerden farklı. Sebebi ise tacirin ticari hayatı ile ilgili olarak yaptığı işlerde diğer şahıslardan daha çok özen göstermesi gereği. Tacir devamlı olarak yaptığı işlerle ilgili mevzuatı, ne yapması gerekeceğini tacir olmayan şahıslardan daha iyi bilir ve bilmek zorunda.

Buradan şu sonuca varılabilir: Ticaret Kanunu, "basiretli tacir" kavramını aslında gündemdeki konularda ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklara yönelik peşin peşin defalarca vurgulamış ve tacir olmanın şartları arasına koymuş.

Öte yandan Türk Ticaret Kanunu'nda basiretli tüccarlar için mücbir sebep ve umulmayan hâl istisnası var. Afetler gibi durumlarda kesin işleyen bu istisna, hukukçular tarafından yıllardır tartışılıyor. Örneğin son çek yasasında da benzer bir durum var. Yani ekonomik koşulların ani değişmesi nedeniyle çeki karşılıksız çıkanların hapis yatıp yatmayacağı konusu. Fakat dediğimiz gibi, bu konu tartışmalı. Digitürk'ün savunması da büyük olasılıkla bu istisna maddesine dayanıyor. Eğer konu mahkeme sürecine taşınırsa buna yargı bir karar verecek.

Fakat biz konuyu bir adım daha öteye götürüp bir de bir açıdan bakalım. Son 10 yıl içerisinde gerçekleşmiş ve en az Süper Lig Naklen Yayın İhalesi kadar önemli diğer ihalelere bir göz atalım.

1- Oger Telekom'un Türk Telekom için 2005 yılında 21 yıllığına toplam 6 milyar 550 milyon dolar ödemeyi taahhüt ettiği ihale.
İhale tarihinde dolar kuru: 1.35 TL.
İhale tarihinde ihale bedeli: 8.84 milyar TL.
Bugünkü dolar kuru: 1.89 TL
İhale bedelinin bugünkü karşılığı: 12.38 milyar TL.
Kur farkı nedeniyle ihale bedelinde oluşan fark: 3.54 milyar TL

2- Üçüncü nesil GSM lisanslarının 2008 yılında 20 yıllığına devredilmesi: Turkcell, Vodafone, Avea toplam 970 milyon dolarlık taahhüdün altına imza attı.
İhale tarihinde dolar kuru: 1.61 TL
İhale tarihindeki ihale bedeli: 1.56 milyar TL
Bugünkü dolar kuru: 1.89 TL
İhale bedelinin bugünkü karşılığı: 1.83 milyar TL
Kur farkı nedeniyle ihale bedelinde oluşan fark: 270 milyon TL

3- Araç muayene istasyonlarının 20 yıllığına devralınması ihalesi: 2004 yılında Alman Akfen, TUV SUD ve Doğuş Grubu, 613.5 milyon dolarlık taahütün altına imza attı. İstasyonlar 2007 yılında devredildi.
İhale tarihinde dolar kuru: 1.35 TL.
Devir yılında dolar kuru: 1.30 (ort)
Devir tarihinde ihale bedeli: 797 milyon TL
Bugünkü dolar kuru: 1.89 TL
İhale bedelinin bugünkü karşılığı: 1.16 milyar TL
Kur farkı nedeniyle ihale bedelinde oluşan fark: 362 milyon TL

4- 2008 yılında yapılan ve 10 yıllığına devir içeren İddaa İhalesi'ni yine Digitürk'ün de sahibi olan Çukurova Grubu ve Yunan ortakığı Inteltek 2.5 milyar dolara yakın bir bedelle kazandı. İhalede kamu payı rekor düzeyde artarken işletmeci payında tarihi bir düşüş yaşandı.
Ciroları pek açık olmayan bir sektör, fakat tahminler İnteltek'in bu ihalede milyarlarca dolardan vazgeçtiği şeklinde.
O dönemde dolar kuru 1.18 TL.
Bugün ise dolar kuru yüzde 60 daha yukarıda. İşletmeci maliyeti açısından düşünüldüğünde Inteltek'in yüzde 12 işletmeci payından yüzde 1.8'e düyen geliri ayrı bir gelir düşüşü. Katlanılan maliyetler de dolar kuru nedeniyle ciddi şekilde düşmüş durumda.

Yine sporun hatta futbolun içinden bir örnek.
5- Digitürk'ün Süper Lig naklen yayın ihalesini kazandığı gün TRT, 40 milyon 200 bin dolarla Bank Asya 1. Lig'in yayın hakkını ve isim hakkını satın aldı.
Türk Telekom ise 13.5 milyon dolar bedelle paket gol görüntülerinin cep telefonlarından izlenmesi gibi mobil yayın haklarını satın aldı.
Bu şirketler de toplam 53.7 milyon dolarlık sözleşmeye imza attıktan sonra bugün Digitürk'ün etkilendiği şartlardan etkilendi.
İhale tarihindeki dolar kuru: 1.45 TL
O tarihte iki firmanın toplam ihale bedeli: 78 milyon TL
Bugünkü dolar kuru: 1.89 TL
İhale bedelinin bugünkü karşılığı: 101 milyon TL
Kur farkı nedeniyle ihale bedelinde oluşan fark: 23 milyon TL

6- 2005 yılında TAV tarafından İstanbul Atatürk Havalimanı'nın işletmesi 2021 yılına kadar 2 milyar 950 milyon dolar bedelle satın alındı.
İhale tarihindeki dolar kuru: 1.38 TL
O tarihte iki firmanın toplam ihale bedeli: 4 milyar 71 milyon TL
Bugünkü dolar kuru: 1.89 TL
İhale bedelinin bugünkü karşılığı: 5.58 milyar TL
Kur farkı nedeniyle ihale bedelinde oluşan fark: 1.5 milyar TL.

EN ÖNEMLİ NOT: Bütün bu ihaleleri sıralamamızın sebebine gelelim. Bu şirketlerin hepsi ihaleye giderken çok ciddi riskler aldı. Yukarıdaki şirketler, her 10 yılda üç kriz yaşamaya alışmış, siyasi sahnenin 10 yıl içinde 180 derece değiştiği bir ülkede 15-21 yıl arasında risklerin altına girerek milyarlarca dolarlık taahhütlere imza atmış şirketler. Birçoğu banka kredileriyle ödedikleri bu ihale bedellerinin taksitlerini muhtemelen halen ödüyor. Bazılarında aldıkları ihalenin toplam TL maliyeti yüzde 50'ye yakın artmış durumda. Yani milyarlarca TL.

Türkiye'de basiretli tacir olmak işte bu nedenle çok zor.

Hatta son bir örnek daha ekleyelim.

7- Çağlayan'daki Adalet Sarayı'nın çay ocağının 3 yıllık işletme hakkını yılda 3.6 milyon TL ödeyerek alan girişimci toplamda 11.8 milyon TL ödemeyi taahhüt etti.
Farzedelim ki devletin çay politikası değişti, çaya teşvik kalktı. Çay fiyatları uçuşa geçti. Misal; 1 TL'lik çayın fiyatı oldu 3 TL.
Halk çay içmeyi bıraktı.
Bu girişimcinin "Adalet Mülkün Temeli'dir" mantığıyla "Karşılayın arkadaşım benim zararımı. Ben ne bileyim devletin çay politikasını değiştireceğini" deme hakkı var mıdır?

Bu örneği, konunun sadece dolar kuruyla ve sadece milyarlarca dolarlık dev ihalelerin altına imza atan koca koca tüccarlarla ilgili olmadığını, toplumun her kesiminde "basiretli tacir" mevzuuna binlerce örnek verilebileceğini göstermek için verdim.

Şimdi tam terse dönüp bir de olaya tersten bakalım.
Bir ara çok konuşuldu, "1 dolar 1 TL olur mu" diye.
Kimilerine göre bu hiç de saçma denemeyecek bir ihtimaldi. Yani olabilirdi. Kimine göre saçma.

SORU 1: 1 DOLAR 1 TL OLSAYDI DİGİTÜRK 292 MİLYON TL'Yİ TFF VE KULÜPLERE ÖDER MİYDİ?
Peki tutun ki bu yıl Merkez Bankası politikasını değiştirmedi ve güçlü TL için politikalarını devam ettirdi. Zaten bir ara 1.10'lu seviyelere kadar inmiş olan doların 1 TL olması işten bile değildi. Ya da eğer kriz olmasaydı, gücü iyice yıpranmış olan dolar 1 TL seviyelerine kadar inebilirdi.
Bu durumda Digitürk'ün kur farkından sağlayacağı kâr 292 milyon TL olacaktı. O zaman Türkiye Futbol Federasyonu ve kulüpler, "Kur farkı nedeniyle 292 milyon TL fazladan kâr elde ettin. Biz zarara uğradık. Karşıla bakalım bizim zararımızı, yoksa ihale bedelini yükseltmek için mahkemeye gideriz" deme hakkına sahip olur muydu? 

SORU 2: YA HİÇBİR TAKIM LİGDEN DÜŞÜRÜLMEZSE?
Digitürk, şike soruşturması nedeniyle abone iptalleri yaşandığı için zarara uğradığını söylüyor. Yani bu ne demek? Şike soruşturmasında adı geçen kulüplerin taraftarları, tepki amacıyla decoder iade ediyor demek. "Kirli futbola tepki" diyerek decoder iade eden varsa bunların marjinal örnekler olduğunu varsaymak durumundayız.
Peki ya şike davasının sonucunda hiçbir kulübün suçlu olmadığı ve kulüplerin düşürülmesini gerektirecek bir durum olmadığına hükmedilirse?
Decoder alımlarının hızlanmasıyla birlikte bugün Digitürk'ün düşürttüğünü varsaydığımız ihale bedeli üzerinden mi ödeme yapılacak TFF ve kulüplere?

SORU 3: DİGİTÜRK'ÜN +3 SÖZLEŞMESİ NE AŞAMADA?
Ağustos ayında TFF'nin tüm kulüplerden Digitürk ile sözleşmenin 3 yıl daha uzatılması konusunda imzalı onay almaya çalıştığı yönünde haberler medyada yer almıştı. Bu haberlerin devamı gelmedi. O dönemde ben de bir blog yazısı kaleme almıştım ve iddialar doğruysa Digitürk'ün 1.5 milyar dolarlık yeni bir sözleşme imzalamak üzere olduğunu yazmıştım.

Buna göre sözleşme üç yıl daha uzatılınca;
2014-2015: 451.88 milyon dolar
2015-2016: 497.07 milyon dolar
2016-2017: 546.8 milyon dolar

TOPLAM 3 YILLIK UZATMA DÖNEMİNDE: 1 milyar 496 milyon dolar daha ödemiş olacak Yayıncı Kuruluş. Yani önümüzdeki 6 futbol sezonu için toplam 2.73 milyar dolarlık gelir sözkonusuydu.

Digitürk'ün son çıkışının ardından da haliyle aklıma "ilave sözleşme ne aşamada" diye sormak geldi.